Κριτική στο «Νομοσχέδιο για την πρόσβαση παιδιών και εφήβων στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης»

Η προστασία των παιδιών από την εμπορική εκμετάλλευση της προσοχής τους είναι αναγκαία. Οι πλατφόρμες έχουν ευθύνη και η Πολιτεία οφείλει να επιβάλλει περιορισμούς στη λειτουργία τους. Το ερώτημα, όμως, είναι αν η παρέμβαση αλλάζει ουσιαστικά το περιβάλλον των παιδιών ή εξαντλείται σε μία ακόμη απαγόρευση πρόσβασης. Τα παιδιά και οι έφηβοι ζουν ήδη μέσα σε ένα πυκνό πλέγμα εντολών: διάβασε, πρόσεχε, συμμορφώσου, άφησε το κινητό. Οι κανόνες χρειάζονται. Όταν, όμως, η απάντηση στις δυσκολίες τους είναι κυρίως περισσότερες απαγορεύσεις, μένει αναπάντητο το βασικό ερώτημα: πού μπορούν να συναντηθούν, να εκφραστούν, να διασκεδάσουν και να νιώσουν ότι ανήκουν; Η απαγόρευση μπορεί να κλείσει μια πρόσβαση. Δεν δημιουργεί από μόνη της μια άλλη δυνατότητα.

Η καταστολή δεν είναι πρόληψη. Η εμπειρία δεκαετιών στην πρόληψη των εξαρτήσεων δείχνουν ότι οι απαγορεύσεις που δεν συνοδεύονται από παιδαγωγική και κοινοτική στήριξη δεν μειώνουν τη χρήση, απλά τη μετατοπίζουν ή/και την αποκρύπτουν. Οι έφηβοι γνωρίζουν να παρακάμπτουν τα όρια ηλικίας, με ψευδή στοιχεία, με VPN, με λογαριασμούς γονέων ή φίλων. Η διεθνή εμπειρία στην Αυστραλία & Γαλλία το επιβεβαιώνει:  Παρά τις απαγορεύσεις, πάνω από το 60% των εφήβων συνεχίζει τη χρήση μέσω VPN, ψευδών στοιχείων ή λογαριασμών γονέων, δημιουργώντας πλευρικούς κινδύνους, καθώς η καταστολή δεν μειώνει τη χρήση αλλά τη μετατοπίζει σε ανεξέλεγκτους χώρους. Ένα όριο που μπορεί να παρακαμφθεί εύκολα δεν προστατεύει και έτσι  οι έφηβοι φοβούνται να αναφέρουν περιστατικά εκφοβισμού (cyberbullying), φοβούμενοι ότι θα τιμωρηθούν ως παραβάτες. Δημιουργούνται με αυτόν τον τρόπο εν δυνάμει «παράνομοι» ανήλικοι και, εμμέσως, «παράνομες» οικογένειες. Ας σκεφτούμε για λίγο πώς θα αντιδράσει ένας νέος που το σύστημα τον έχει χαρακτηρίσει παράνομο και η παρέα συνομηλίκων ήρωα. Από την άλλη, ο έφηβος που ξεπέρασε το όριο δεν θα ζητήσει βοήθεια όταν αντιμετωπίσει εκφοβισμό, γιατί θα φοβάται ότι αυτοδιαφημίζεται ως παραβάτης.

Από την οπτική της κοινοτικής παρέμβασης, το πρόβλημα δεν είναι ατομικό ούτε οικογενειακό. Είναι δομικό καθώς οι πλατφόρμες είναι σχεδιασμένες ώστε να μεγιστοποιούν την προσοχή και τον χρόνο χρήσης, και η εμπορική τους λογική είναι ουσιωδώς αντίθετη με την ψυχική ευημερία των νέων, αλλά αντιθέτως η επιδίωσξη του κέρδους.  Όταν η ρύθμιση περιορίζεται στην απαγόρευση και την επαλήθευση ηλικίας, η ευθύνη μεταφέρεται από την κοινωνία και το κράτος στο άτομο, στην οικογένεια και σε ιδιωτικές πλατφόρμες, οι οποίες ούτε εποπτεύονται αποτελεσματικά ούτε έχουν κίνητρο να προστατεύσουν. Η περίπτωση Μαζωνάκη έδειξε με τον πλέον τραγικό αλλά και εμφαντικό τρόπο ότι οι ιδιωτικές πλατφόρμες δεν λειτουργούν ως θεσμοί δημόσιου συμφέροντος, και ό,τι μένει εκτός ελέγχου αφήνεται στην τύχη.

Από την οπτική της ψυχολογίας της ανάπτυξης, η εφηβεία είναι περίοδος αναζήτησης ταυτότητας, ανήκειν και αυτονομίας. Οι ψηφιακοί χώροι εξυπηρετούν αυτές τις ανάγκες. Η απλή αποκοπή χωρίς εναλλακτικούς χώρους συμμετοχής αφήνει το κενό ανεκπλήρωτο και μειώνει την εμπιστοσύνη των νέων προς τους ενήλικες.

Η αποτελεσματική (παιδαγωγικά, νομικά, κοινωνικά, ψυχολογικά, ηθικά) παρέμβαση είναι κοινοτική. Είναι η μόνη παρέμβαση που δεν διοχετεύει την ευθύνη στον ανήλικο ή/και την οικογένειά του, ενδυναμώνει την εμπιστοσύνη των νεών στους θεσμούς(ιδιαίτερα σε μια εποχή βαθύτατης κρίσης τους), αναγνωρίζει τη σημαντικότητα της τεχνολογίας αλλά και την δυσλειτουργικοτητα της υπερβολικής χρήσης, ενώ ταυτόχρονα προβάλλει εναλλακτικούς χώρους έκφρασης της δημιουργικότητας, της περιέργειας και της πορείας προς την ενηλικίωση των νέων. 

Η παρέμβαση στην κοινότητα περνά από το σχολείο, την οικογένεια, τους εκπαιδευτικούς, τους τοπικούς φορείς και τα Κέντρα Πρόληψης, που διαθέτουν τεχνογνωσία, διεπιστημονικές ομάδες και παρουσία σε όλη τη χώρα. Τα Κέντρα Πρόληψης υλοποιούν εδώ και τουλάχιστον 10 χρόνια προγράμματα τόσο για την ενίσχυση των προστατευτικών παραγόντων όσο και για την ασφαλή χρήση του διαδικτύου αυτή καθ' αυτή Τα εργαλεία που ήδη λειτουργούν, όπως το parco.gov.gr και το Kids Wallet, και ο περιορισμός των κινητών στα σχολεία είναι χρήσιμα, αλλά είναι τεχνικά μέτρα. Χωρίς ανθρώπινο και θεσμικό δίκτυο στήριξης, μένουν ημιτελή.

Οι προτάσεις μας για το νομοθετικό περιεχόμενο:

• Θεσμική αναγνώριση του ρόλου των Κέντρων Πρόληψης στην εφαρμογή της ρύθμισης, με ρητή διάταξη για συμμετοχή στον σχεδιασμό, την παρακολούθηση και την αξιολόγηση.

• Εξασφαλισμένη και μόνιμη χρηματοδότηση και στελέχωση των Κέντρων Πρόληψης με σταθερό προσωπικό, ώστε οι δράσεις να έχουν συνέχεια και όχι αποσπασματικότητα.

• Ρητή ένταξη των Κέντρων Πρόληψης στο νομοσχέδιο ως ισότιμων εταίρων στον σχεδιασμό και την αξιολόγηση των πολιτικών. Εξασφάλιση μόνιμου προσωπικού και σταθερής χρηματοδότησης για τη διασφάλιση της συνέχειας των δράσεων.  

• Πρόγραμμα ψηφιακού γραμματισμού και πρόληψης σε κάθε σχολική μονάδα, με συστηματική συνεργασία Κέντρων Πρόληψης, εκπαιδευτικών και συμβούλων σχολικής ζωής.

• Εισαγωγή βιωματικών προγραμμάτων στα σχολεία, εντός σχολικού ωραρίου. Τα Κέντρα Πρόληψης εξειδικεύονται στην εκπαίδευση των νέων, σεβόμενοι την ανάγκη της εφηβείας για αυτονομία. Δεκάδες ανάλογα πρόγραμμα έχουν εγκριθεί απο το ΙΕΠ και υλοποιούνται διαχρονικά και επικαιροποιημενα από τα στελέχη των Κέντρων Πρόληψης.

• Εκπαίδευση γονέων και εκπαιδευτικών, με στόχο την ενίσχυση της σχέσης εμπιστοσύνης και όχι τον έλεγχο.Θεσμική στήριξη και επέκταση των Ομάδων Γονέων από τα 75 Κέντρα Πρόληψης της χώρας. Στόχος είναι η καλλιέργεια γονεϊκών δεξιοτήτων, η ανοιχτή επικοινωνία, τα υγιή όρια και ενεργή διασύνδεση με τις κοινότητες, αντί για τον στείρο έλεγχο.

• Αυτή τη στιγμή δεν έχει ξεκινήσει ουτε η Θεσμική διαδικασία για τη συνέχιση της λειτουργίας των Κέντρων Πρόληψης, δεν έχουν γίνει προσλήψεις από το 2012 και οι 16 δομές που σκοπεύει να ανοίξει ο ΕΟΠΑΕ σε περιοχές που ήδη υπάρχουν Κέντρα Πρόληψης, δεν αντιμετωπίζει το θέμα.

• Ρήτρα Μη Ποινικοποίησης & Δίκτυο Ασφαλούς Αναφοράς: καμία κύρωση σε ανηλίκους ή οικογένειες για την παράκαμψη των ορίων. Οι κυρώσεις να αφορούν αποκλειστικά τις πλατφόρμες.Δημιουργία ασφαλών, ανώνυμων δομών υποστήριξης για εφήβους που αντιμετωπίζουν ψηφιακούς κινδύνους.  

• Διαφάνεια και αξιολόγηση των αλγορίθμων των πλατφορμών, με υποχρέωση παροχής δεδομένων για ανεξάρτητη έρευνα, ώστε να καταγράφονται οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των νέων.

• Δίκτυο ασφαλούς αναφοράς και υποστήριξης, με ρητή εξασφάλιση ότι ο έφηβος που ζητά βοήθεια δεν θα τιμωρηθεί.

• Ετήσια εκτίμηση επιπτώσεων της ρύθμισης, με συμμετοχή των Κέντρων Πρόληψης και των νέων.

• Επένδυση σε φυσικούς, δωρεάν χώρους αθλητισμού και πολιτισμού στην κοινότητα, καλύπτοντας ουσιαστικά την ανάγκη των νέων για «ανήκειν».Δημιουργία κέντρων νεότητας.

Κλείνοντας: δεν υποτιμούμε τον κίνδυνο, ούτε αμφισβητούμε την πρόθεση προστασίας. Λέμε όμως ότι η προστασία των νέων δεν επιτυγχάνεται με το όριο μόνο, αλλά με σχέσεις, κοινότητα και πρόληψη. Τα Κέντρα Πρόληψης είναι έτοιμα να συμβάλουν. Αρκεί η νομοθεσία να τα αναγνωρίσει ως βασικό εταίρο.